Trong nhiều vụ hỏa hoạn nghiêm trọng tại Việt Nam, đặc biệt tại các cơ sở kinh doanh, nhà xưởng, tòa nhà cao tầng… người ta thường ghi nhận chung một tình huống nguy hiểm: hệ thống phòng cháy chữa cháy (PCCC) không hoạt động hoặc hoạt động không hiệu quả đúng lúc. Vậy nguyên nhân là gì? Và làm thế nào để tránh kịch bản thảm họa này?

Bài viết sau sẽ phân tích chi tiết các nguyên nhân phổ biến khiến hệ thống PCCC “im lặng” trong tình huống cháy thực tế, đồng thời đưa ra giải pháp phòng ngừa hiệu quả.

Nội dung

Hệ thống PCCC không được bảo trì định kỳ

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất.

Nhiều doanh nghiệp chỉ lắp đặt hệ thống PCCC để “đối phó với kiểm tra”, sau đó bỏ mặc hệ thống trong thời gian dài. Không có bảo trì, kiểm tra định kỳ khiến các thiết bị như:

Máy bơm chữa cháy
Cảm biến khói/nhiệt
Đầu phun sprinkler
Trung tâm báo cháy

… có thể bị hư hỏng, kẹt, nghẽn, hết pin, rỉ sét hoặc không còn hoạt động hiệu quả. Khi cháy xảy ra, hệ thống không thể khởi động hoặc truyền tín hiệu kịp thời.

🔥 Một đầu phun chữa cháy bị kẹt bụi có thể khiến cả hệ thống không thể tự động dập lửa.

Giải pháp:

Doanh nghiệp cần ký hợp đồng bảo trì định kỳ với đơn vị PCCC chuyên nghiệp.
Kiểm tra hệ thống ít nhất 2 lần/năm, hoặc theo quy định của luật PCCC 2024.

Thi công sai kỹ thuật hoặc hệ thống không đồng bộ

Một số công trình thuê đơn vị thi công thiếu kinh nghiệm hoặc cố tình cắt giảm chi phí, dẫn đến:

Sơ đồ đi dây sai
Hệ thống chữa cháy không đủ áp lực nước
Các thiết bị lắp đặt sai chủng loại (ví dụ: đầu báo nhiệt thay vì đầu báo khói)
Trung tâm báo cháy không kết nối đúng các thiết bị ngoại vi

Kết quả là hệ thống không phát hiện cháy đúng cách, hoặc không truyền lệnh khởi động chữa cháy.

🔍 Tại TP.HCM, từng có trường hợp hệ thống sprinkler không phun nước do máy bơm phụ không đủ áp lực khởi động van chính.

Giải pháp:

Chọn đơn vị thiết kế – thi công có giấy phép, chứng nhận PCCC, minh bạch hồ sơ năng lực.
Nên nghiệm thu từng hạng mục nhỏ thay vì chờ nghiệm thu tổng thể.

Tắt hệ thống để tiết kiệm điện, nước hoặc do lỗi con người

Một thực tế đáng lo ngại: nhiều cơ sở tự ý ngắt điện hệ thống báo cháy, hoặc khóa van cấp nước hệ thống sprinkler để tránh rò rỉ.

Lý do có thể vì:

Muốn tiết kiệm điện/nước
Sợ “báo động giả” gây ảnh hưởng hoạt động kinh doanh
Nhân viên không hiểu rõ vận hành thiết bị

Hậu quả: hệ thống không thể hoạt động khi có cháy.

⚠️ Một khu xưởng sản xuất tại Long An năm 2022 bị thiêu rụi vì bảo vệ tắt hệ thống báo cháy do “kêu nhiều gây ồn” – dẫn đến không ai phát hiện đám cháy ở khu chứa hóa chất.

Giải pháp:

Tập huấn cho toàn bộ nhân sự về cách sử dụng và không can thiệp tùy tiện vào hệ thống PCCC.
Thiết lập quy trình kiểm tra nhật ký vận hành, có trách nhiệm giám sát cụ thể.

Không kiểm định thiết bị PCCC theo quy định

Các thiết bị như:

Máy bơm chữa cháy
Bình chữa cháy
Van khóa, đồng hồ đo áp
Ống dẫn nước, vòi chữa cháy

… đều cần được kiểm định định kỳ, đảm bảo còn hiệu lực sử dụng.

Nhiều nơi sử dụng thiết bị đã hết hạn kiểm định hoặc hàng không rõ nguồn gốc – điều này dẫn tới nguy cơ thiết bị không phát huy tác dụng khi cháy nổ xảy ra.

Giải pháp:

Lên lịch kiểm định thiết bị theo chu kỳ (6 tháng – 1 năm/lần).
Không sử dụng hàng rẻ tiền, hàng trôi nổi không nhãn mác PCCC.

Không kết nối với trung tâm báo cháy – chữa cháy tự động

Một số công trình chỉ dừng ở lắp đặt báo cháy cục bộ, không kết nối hệ thống đồng bộ giữa:

Trung tâm báo cháy
Hệ thống chữa cháy tự động (sprinkler, bọt khí, khí CO2…)
Hệ thống hút khói, thông gió
Cảnh báo khẩn cấp (đèn, loa, tin nhắn…)

Dẫn đến khi có sự cố, từng hệ thống hoạt động rời rạc, không tạo hiệu quả phối hợp tổng thể – làm chậm thời gian phản ứng.

Giải pháp:

Áp dụng giải pháp hệ thống PCCC thông minh, đồng bộ, đặc biệt với các công trình lớn như:
- Văn phòng cao tầng
- Trung tâm thương mại
- Nhà xưởng, kho bãi

Không diễn tập và đào tạo nhân sự sử dụng hệ thống

Một hệ thống PCCC dù hiện đại nhưng không có người biết vận hành, hoặc không biết xử lý khi báo động, thì cũng vô tác dụng.

Tình trạng phổ biến:

Bảo vệ không biết bật/tắt hệ thống
Nhân viên không biết nhận diện tín hiệu cháy
Không ai biết cách sử dụng bình chữa cháy, mở tủ lăng

🎓 Một đám cháy nhỏ tại văn phòng Hà Nội năm 2023 trở thành sự cố lớn vì không ai dám mở tủ chữa cháy – dẫn tới 20 phút không được xử lý.

Giải pháp:

Doanh nghiệp phải tổ chức tập huấn PCCC định kỳ, đặc biệt cho:
- Bảo vệ
- Ban quản lý tòa nhà
- Tổ đội PCCC cơ sở
Có sơ đồ hướng dẫn sử dụng thiết bị ngay tại nơi lắp đặt.

Không kiểm soát thay đổi mặt bằng, vật liệu trong tòa nhà

Khi công trình thay đổi công năng, vật liệu dễ cháy (như chuyển thành kho chứa hàng, sửa chữa nội thất gỗ, lắp máy móc mới…), nhưng không cập nhật lại thiết kế hệ thống PCCC, dẫn đến:

Vị trí đầu phun chữa cháy bị che khuất
Cảm biến báo cháy không còn hiệu quả
Đường ống chữa cháy bị chắn, bị khoan xuyên

Giải pháp:

Mọi thay đổi thiết kế nội thất, công năng tòa nhà phải báo cáo lại và điều chỉnh hệ thống PCCC tương ứng.
Nên có kiểm tra PCCC sau mỗi đợt sửa chữa lớn.

Không đáp ứng tiêu chuẩn mới của Luật PCCC 2024

Từ năm 2024, nhiều quy định PCCC mới được áp dụng như:

Bắt buộc lắp đầu báo cháy ở mọi tầng
Lắp tối thiểu 1 thiết bị chữa cháy tự động cho mỗi khu vực >50m²
Doanh nghiệp phải có đội PCCC cơ sở (ít nhất 10 người)

Nếu công trình vẫn áp dụng tiêu chuẩn cũ, sẽ không đủ điều kiện đảm bảo an toàn và dễ không hoạt động đúng cách khi có cháy.

Hệ thống tốt cũng vô dụng nếu không được vận hành đúng

Hệ thống PCCC chỉ thực sự có giá trị khi được thiết kế chuẩn, vận hành đúng và duy trì đều đặn. Một sai sót nhỏ – như van nước bị khóa, pin cảm biến bị hết, hay bảo vệ không biết bật công tắc – đều có thể dẫn đến thảm họa.

✅ Doanh nghiệp cần nhớ:

Không bao giờ coi thường việc bảo trì PCCC.
Tập huấn, kiểm định, diễn tập là bắt buộc.
Không tiết kiệm chi phí bằng cách chọn đơn vị rẻ – hãy chọn đơn vị có uy tín.